محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1859
مرآة البلدان ( فارسى )
قربان خاكپاى فرقدساى اقدس همايونت گردم ! كتابى كه بهنظر انور اعلى مىرسد حاوى جميع گذارش و مآثر عهد معدلت مهد ملوكانه است كه از به دو جلوس ابد مأنوس همايون تا اول سنهء يك هزار و دويست و نود و شش به درجهء ظهور رسيده يعنى تاريخ سى و دو سال سلطنت جاويد شوكت اعليحضرت شاهنشاه صاحبقران عز نصره مىباشد و در ذيل هر سال وقايع مهمهاى كه درآن سنه در تمام اقطار عالم و كرهء ارض واقع گرديده از روى اسناد معتبره نگاشته و ثبت شده است . آنچه گزارش و تاريخ سى و دو سال سلطنت همايون است تقريبا وقايع روزبروز است مگر روزهائى كه امر عمدهاى رو نداده باشد دراين صورت هفته تمام نشده كه يكى از امور مهمه كه واقع شده درج و ثبت اين اوراق گرديده است . دراين كتاب شرح حالات مخصوصهء وجود مسعود مبارك و اسفار بزرگ و كوچك داخله و خارجهء موكب اعلى و احكام و فرامين قضا آئين و امتيازات و شئونات و القاب و مناصب عاليه و غيره كه به رجال دولت عليه و چاكران دربارى و خدمتگزاران نظامى و قلمى و غيرهم اعطا شده و تغيير و تبديل ادارات و طرح و تشكيل دواير جليلهء دولتى و ابداع اوضاع و قوانين جديده نتيجهء خيالات بلند ملوكانه و ابنيهء عاليهء سلطنتى و عمارات مباركات و مبانى خيريه كه به امر همايون در دارالخلافهء ناصرى و ساير ممالك محروسه بنا شده ضبط است و فى الحقيقة تاريخى است كه دقايق و حقايق ايام مستدام را از جزئى و كلى فروگذار نكرده و به منزلهء آئينهاى است كه عكس جميع مآثر سى و دو ساله سلطنت معدلت آيت شاهانه را جدا دربرگرفته ابدالدهر بىشائبهء تملق به صاحبان بصيرت مىنمايد و هواخواهان صميمى آستان مقدس را از تأسف محو و فراموش شدن مآثر بزرگ خسروانه كه حاصل زحماتى است كه محض آسايش و رفاه حال ملت و ترقى و تربيت اهالى ممالك محروسه باوجود تنعم و قدرت كاملهء سلطنت به نفس نفيس مبارك دادهاند آسوده و ايمن مىنمايد و مخصوصا طبع و انتشار آن از بقا و خلود نام نيك همايون متواليه - كه چون سنين سلطنت خسروانه روزافزون باد - حكايت مىكند .